۱۵ شهریور ۱۳۹۴

بیماری کوکسیدیوز (Coccidiosis)

بیماری کوکسیدیوز (Coccidiosis)

مقدمه

کوکسیدیوز (Coccidiosis) یکی از مهمترین بیماری های طیور در سراسر جهان است که توسط تک یاخته ای از جنس ایمریا (Eimeria) ایجاد می شود . گونه های مختلف ایمریا غالبا” در روده ماکیان تاثیر گذاشته ، ایجاد ((آنتریت )) می کنند .

با وجود آمدن مرغداریهای متراکم وصنعتی به شکل امروزی ، کوکسیدیوز نیز به عنوان یکی از بیماریهای مهم از نظر اقتصادی شناخته شد.علیرغم پیشرفت های زیادی که در رابطه با پیشگیری و درمان کوکسیدیوز از ۶۰ سال گذشته صورت گرفته است با این وجود این بیماری در حال حاضر نیز یکی از علل عمده بروز ضایعات و خسارت در صنعت مرغداری به حساب می آید.با گسترش هر چه بیشتر صنعت مرغداری و از رده خارج شدن تعدادی از داروهای اولیه ، نیاز به بکارگیری روشهای جدیدتر پیشگیری و استفاده از داروهای موثرتر برای درمان و بالاخره بهبود مدیریت مرغداری و استفاده از ابزارهای جدید مدیریتی برای مهار کوکسیدیوز و کاهش ضایعات اجتناب ناپذیر می باشد.

از آنجا که اووسیت ها را می توان در هر نقطه ای که محل پرورش طیور است یافت ، لذا ریشه کنی بیماری و یا عاری کردن مرغداری از وجود اووسیت امری غیر ممکن می باشد.

عامل بیمارى انگلى از نوع تک یاخته ای ‏است که عامل آن، « ایمریا» نام‏دارد. بیماری در هر سنی مشاهده شده اما اغلب در سومین هفته پرورشی به بعد رخ می دهد.

اتیولوژی کوکسیدیوز:

۹ گونه پروتوزوآ کوکسیدیا، جنس ایمریا به عنوان انگل بیماری کوکسیدیوز شناخته شده اند :

Eimeria acervulina, E.hagani, E.maxima, E.mitis, E.mivati, E.necatrix, E.praecox, E.brunetti, E.tenlla.

ااسیست ها در اندازه متغیر هستند . ایمریا ماکسیما بزرگترین ایمریا ست (در حدود ۲۰*۳۰ میکرون ) و ایمریا میتیس کوچکترین است (۱۴*۱۶ میکرون ) و به خاطر اندازه های متفاوت تمام ااسیست های ایمریا ، تشخیص آنها از هم تقریبا” غیر ممکن است .تکنیک های مولکولیPCR یکی از بهترین راهها برای تشخیص آنها از روی DNA آنهاست .

بیماری کوکسیدیوز در دو نوع می باشد: ۱) کوکسیدیوز روده ای ۲) کوکسیدیوز سکومی

ایمریا تنلا سکوم و بقیه ایمریاها روده را تحت تأثیر قرار می دهند. ایمریا نکاتریکس و ایمریا آسرولینا در عفونت های شدید روده ای دخیل اند.

این انگل ها در داخل سلول های ((اپی تلیوم )) و تحت ((اپی تلیوم )) روده میزبان رشد و تکثیر پیدا می کنند . این بیماری خسارات اقتصادی چشمگیری به دنبال خواهد داشت که باید به آن هزینه های مربوط به داروهای پیشگیری و درمان کوکسیدیوز را هم افزود .. برخلاف سایر میکروارگانیسم های آلوده کننده طیور ،کوکسیدیاها را هر جایی که طیور در آن پرورش می یابند، می توان یافت. رطوبت زیاد و نامناسب بودن بستر از عوامل مهم در به‏وجود آمدن این بیمارى است.

کوکسیدیوز می تواند به صورت خیلی خفیف تا خیلی شدید بروز نماید . سویه های خاص از کوکسیدیاها به طور گوناگون پرنده را مبتلا می سازند که این باعث تفاوت در علائم می شود .

دوره زندگی انگل وراه های انتقال :

الف ـ مرحله تقسیم غیر جنسی :

این مرحله در داخل روده ها صورت می گیرد ودر طی آن جداره خارجی اووسیت اسپور دار در اثر هضم توسط اسیدهای معده از بین می رود واسپورزوئیت دوکی شکل متحرک آزاد شده که به دیواره روده ها حمله می کند ودر آن جا تکثیر یافته وبه سلول های دیگری حمله می کند ومروزوئیت را ایجاد می کند . مروزوئیت ها متحرک بوده وبه سلول های دیگر حمله می کنند وبا ادامه این تقسیمات بعد از تخریب بسیاری از سلول های روده تعداد زیادی مروزوئیت تولید می گردد ودیده شده است که در یک سلول در حدود ۵/۲ میلیون مروزوئیت تولید می شود .

ب ـ مرحله تقسیم جنسی :

مروزوئیت متحرک به دو نوع سلول مختلف تبدیل می گردد که عبارتند از :

ـ ماکروگامتوسیت : : یا سلول های جنسی ماده .

ـ میکرو گامتوسیت : یا سلول های جنسی نر .

سپس دو سلول جنسی نر وماده درهم آمیخته شده وسلول تخم (زیگوت ) ویا اووسیت را ایجاد می کنند که همراه با مدفوع خارج می شود ودوره زندگی انگل تکرار می شود .

این مرحله ،یعنی از دخول اووسیت به روده ها تاخروج آن همراه با مدفوع تقریباً چهار تا پنج روز به طول می انجامد .

ـ پرندگانی بهبود یافته ، حامل انگل خواهند بود اما دوباره به بیماری مبتلا نمی گردند ، درنتیجه برای همیشه منبع آلودگی پرندگان سالم باقی خواهند ماند .

ـ بیماری ممکن است از راه تماس با پرندگانی تازه خریده شده ویا از راه آمیزش با پرندگانی همسایه ویا از راه وسایل آلوده منتقل گردد.

ـ علاوه بر عوامل فوق الذکر ، عوامل دیگری مانند انتقال به مکان جدید ، کمبود مواد غذایی وآلودگی آب ویا ابتلای به بیماری های دیگر ، می تواند درایجاد بیماری مؤثر باشد .

ایمریاهای بیماریزا و سایر انواعی که طیور مختلف را درگیر می سازند.

نوع طیور

مرغ

نوع ایمریا بیماریزا

ایمریا

آسرولینا

ایمریا میواتی

ایمریا ماگزیما

ایمریانکاتریکس

ایمریاتنلا

ایمریابرونتی

موضع و محل ابتلا

دوازدهه

دوازدهه

قطعه میانی و انتهای روده

قطعه میانی انتهای روده

روده کور

قسمت انتهایی روده و راست روده

بوقلمون

ایمریا آدنوئیدس

ایمریا مله آگریمیتیس

ایمریاگالوپاوونیس(E.galophvonis)

روده کور

قطعه میانی انتهای روده

قسمت انتهایی روده در راست روده

غاز

ایمریادیسپرسا(E.dispersa)

ایمریاآنسریس(E.anseris)

ایمریاترونکاتا(E.truncata)

دوازدهه و روده

دوازدهه

کلیه

اردک

تیزریاپرنیسیوزا (Tyzzeria perinciosa)

Wenyonella Philiplevinei

تهی روده

قسمت انتهای روده

کبوتر

Eimeria labbeana

قسمت انتهایی روده

نشانه های کالبدشکافی :

خونریزی های بسیار ریز در روده کوچک که از سطح بیرونی روده قابل مشاهده هستند. به محض بریدن روده، سریعا” چین می خورد. در موارد کوکسیدیوز سکومی، سکوم پر از مدفوع خون آلود می باشد.

گاهی پرندگان مبتلا بدون آنکه ظاهراً به این بیماری مبتلا شده باشند و در حالتی که به ظاهر از وضعیت خوبی برخوردارند بطور غیر قابل انتظاری تلف می شوند چنین حالتی در پرندگان جوان بیشتر اتفاق می افتد. این بیماری یک بیماری مدیریتی مزمن یا حاد می باشد که مرگ و میر بالا در گله، بی اشتهایی پرندگان، کاهش مشهود در مصرف غذا ، لاغری ، تورم روده، اسهال خونی- موکوئیدی، خونریزی روده، جراحات سکوم و بدن پف کرده ، اسهال و کاهش در تولید تخم در مرغان تخم گذار و سستی عمومی از نشانه های بارز این بیماری می باشد.

نشانه های درمانگاهی :

بیماری به دو صورت تظاهر می یابد :

۱ ـ پرندگان حامل بیماری که نشانه های درمانگاهی از خود نشان نمی دهند :

این حالت در پرندگان بالغ و پرندگان بهبود یافته از بیماری دیده می شود ودرآن کوکسیدیا از راه مدفوع ، دفع، پرندگان با خوردن غذای آلوده دوباره به عفونت مبتلا می گردند وبدین گونه دوره زندگی کوکسیدیا ادامه می یابد بدون آن که نشانه های بیماری ظاهر گردد .

۲ ـ پرندگان مبتلا به شکل حاد بیماری :

این حالت در جوجه پرندگان از سن سه هفتگی دیده می شود . جوجه ها در این سن به علت نداشتن دستگاه ایمنی ، توانایی مقابله با بیماری را ندارند ودر اثر عفونت ، تعداد زیادی از سلول های روده از بین می روند ودر نتیجه عوارض روده ای مانند اسهال موکوسی وگاه خونین ایجاد می کنند .

پرندگان مبتلا دچار لاغری مفرط ، ناراحتی وضعف عمومی می گردد که ممکن است منجر به فلجی شود ومعمولاً مرگ ومیر پرندگان در نتیجه ضعف ویا عفونت باکتریایی ثانویه اتفاق می افتد .

. از علائم دیگر می توان به لاغر شدن – کم خونی همراه با اسهال زرد یا سفید و نیز کم اشتهائی و عطش زیاد نام برد

فاکتورهای مستعدکننده کوکسیدیوز :

۱- شیوع شدید بیماری در بسترهای مرطوب

۲- رطوبت بالا و ازدحام زیاد گله

۳- حساسیت بالای جوجه های گوشتی نسبت به مرغهای تخم گذار

تشخیص :

بیماری را می توان با نمونه گیری از محتویات روده ها وبررسی نمونه در زیر میکروسکوپ ومشاهده اووسیت تشخیص داد . همچنین می توان ارگانیسم های کوکسیدیا را در بافتها را نیز رؤیت نمود

تشخیص تفریقی :

بیماری های زیادی از نظر وجود اسهال با هم مشابه هستند که گاهی این اسهال خون آلود می باشد ، مانند آلودگی به کرم های نخی شکل ، کرم های گرد وکرم های نواری وهم چنین عفونت باکتریایی نظیر سالمونلوز و اشیرشیا کلی از بیماری هایی هستند که با اسهال همراهند .

تشخیص و مانیتورینگ کوکسیدیوز در گله های گوشتی:

کوکسیدیوز در طیور ، ناشی از تهاجم انگل کوکسیدیا به دیوار سلول روده است و درجه ضایعات به وجود آمده در دیواره بستگی مستقیم به تعداد کوکسیدیای مورد تهاجم قرار گرفته دارد.

علاوه بر تعداد کوکسیدیا ، ضایعات دیواره سلولی بستگی به نوع سلولهای روده نیز دارد.اولین نشانه وجود کوکسیدیوز در گله گوشتی کاهش عملکرد است.کاهش عملکرد و راندمان تبدیل غذایی حتی در کوکسیدیوز خفیف و تحت کلینیکی نیز بسیار محسوس می باشد.در حال حاضر بکارگیری برنامه دایمی مانیتورینگ مطمئن ترین روش برای دانستن وضعیت ابتلاء گله به کوکسیدیوز می باشدبرنامه مانیتورینگ مورد اشاره باید شامل شمارش اووسیت و بررسی ضایعات در دیواره سلولی باشد.

با اعمال برنامه مانیتورینگ و شمارش اووسیت ، در درازمدت می توان وضعیت گله ها را با یکدیگر مقایسه کرد و در صورت وجود نشانه های کوکسیدیوز به رفع بموقع مشکل اقدام نمود.

پیشگیرى : مدیریت درست، رعایت دستورهاى بهداشتى و به‏ وجود آوردن محیط مناسب در سالن، اهمیت زیادى‏دارد. به‏علاوه، خوب و مناسب ‏بودن بستر به‏طور چشمگیرى در پیشگیرى این بیمارى اثر دارد.

.در پرورش طیور به صورت متراکم ، اووسیت ها سریعا در بستر تکثیر یافته و تماس مرغ و وارد شدن تعداد زیادی اووسیت به درون دستگاه گوارش و روده سبب بروز کوکسیدیوز کلینیکی در طیور می گردد.بر عکس ، در پرورش طیور به صورت غیر متراکم ، چون تعداد اووسیت ها در واحد سطح کم می باشد لذا با وارد شدن تعداد کمتری اووسیت به درون دستگاه گوارش علاوه بر اینکه کوکسیدیوز کلینیکی بروز نمی کند بلکه سبب ایجاد ایمنی بر علیه بیماری نیز می شود.بنابراین با اعمال و یا استفاده از ابزارهای مدیریتی موثر که سبب کاهش تعدادی اووسیت ها در بستر گردند علاوه بر این که از بروز بیماری کلینیکی جلوگیری خواهد شد ، بلکه گله بتدریج و با کسب ایمنی ، در برابر بیماری کاملا مقاوم و مصون خواهد گردید.

علل ایجاد بستر خیس در طیور و تشخیص تفریقی بیماری :

یکی از مواردی که پرورش‌دهندگان طیور و بویژه طیور گوشتی در طی دوره پرورش با آن مواجه می شوند وجود بستر خیس میباشد . عوامل مدیریتی ، تغذیه‌ای و بیماریها می‌توانند سبب بروز این مشکل شوند . بستر خیس را که علت آن بروز اسهال در گله میباشد نباید با آنتریت و یا تورم روده اشتباه نمود . اسهال عارضه‌ای است که مدفوع حالت آبکی داشته باشد ، درصورتیکه آنتریت عبارت از تورم بافت مخاطی روده در اثر عواملی مثل کوکسیدیوز و غیره می باشد . در حالت طبیعی مدفوع با منشاء روده‌ای در طیور دارای رنگ حنایی و یا قهوه‌ای با رسوب اورات در سطح آن می باشد که ۱۲ تا ۱۶ بار در شبانه‌روز تخلیه می‌گردد . مدفوعی که منشاء آن از سکوم باشد دارای رنگ قهوه‌ای تیره ، بصورت نیمه مایع و معمولاً یک یا دو بار در شبانه‌روز دفع میشود که این نوع مدفوع نیز نباید با مدفوع اسهالی اشتباه گردد . مدیریت و رابطه آن با بستر خیس در طیور بستر در طیور باید در سطح و عمق آن از نظر قوام و چسبندگی یکسان باشد . در شرایط مدیریتی مناسب و سلامت گله ، باتوجه به سن ، رطوبت بستر می‌تواند بین ۱۰ تا ۳۰ درصد متغیر باشد ، اگرچه در مناطق گرم و بسیار خشک رطوبت به ۵ درصد نیز ممکن است کاهش یابد . بستری که دارای چنین شرایطی باشد بعد از چسبندگی در اثر فشردن در بین انگشتان ، بلافاصله ذرات آن از همدیگر جدا خواهند شد که وجود این حالت عدم چسبندگی ناشی از فعالیت باکتری‌های موجود در آن میباشد. بستری که رطوبت آن بیشتر از ۳۰ درصد باشد بعد از فشردن در دست ، حالت خود را حفظ کرده و ذرات آن از همدیگر جدا نخواهند شد . بستر خیس گاهی به بستری گفته میشود که فقط سطح آن مرطوب و چسبنده میباشد ولی قسمت‌های عمقی آن ممکن است خشک باشد . در چنین مواردی قسمت‌های سطحی بستر بعد از خشک شدن تشکیل لایه‌ای چسبنده و سفت را میدهد و بعبارت دیگر ، از نظر قـوام و چسـبندگی در سطـح و عمـق ، از یکـدیگر متفـاوت میباشد . وجود بستر سفت در نقاطی از سالن سبب میشود که طیور تمایلی به نشستن در این محل‌ها را نداشته باشند و لذا بعلت نرسیدن گرمای بدن طیور به این نقاط و عدم فعالیت باکتری‌های موجود در آن ، رطوبت و چسبندگی باز هم بیشتر خواهد شد . درصورت وجود چنین حالتی در بستر ، با بهبود شرایط مدیریتی و زیر و روکردن بستر باید اقدام به رفع این مشکل کرده و درصورت نیاز مقداری بستر تازه اضافه نمود تا مرغ‌ها تشویق به نشستن در آن نقاط شوند . با جلوگیری از ریزش آب در سالن ، تنظیم مقدار و ارتفاع آب‌خوریها و بهبود تهویه می‌توان از تشکیل بستر بهم چسبیده و سفت شده جلوگیری نمود . در میان عوامل مدیریتی ، تهویه می تواند بیشترین نقش را داشته باشد . ۱۰۰۰ قطعه مرغ در شبانه‌روز حدود ۵۰۰ لیتر آب از طریق مدفوع دفع می‌کنند . تهویه ناقص که قادر به تخلیه این مقدار آب از سالن نباشد به آسانی و بویژه در زمستان می‌تواند سبب بروز بستر خیس و ایجاد چسبندگی در سطح آن گردد . تغذیه و رابطه آن با بستر خیس در طیور فعالیت کلیه در طیور بصورت مداوم و ادرار که بصورت مایع غلیظ موکوسی و حاوی مقدار زیادی اورات است با پوشانیدن سطح مدفوع ، دفع می‌گردد . مکانیسمی که بنام جریان برگشتی نامیده می شود سبب می‌گردد مقداری از آب و الکترولیت‌ها مجدداً در راست روده جذب شده و تعادل الکترولیتی برقرار گردد .

افزایش مصرف آب صرف نظر از علت آن ، می تواند سبب بروز اسهال ، مدفوع آبکی و بستر خیس گردد که به تعدادی از آنها اشاره می شود :

۱- جیره‌بندی دان و یا ناکافی بودن دان . این مورد بویژه در گله‌های مادر گوشتی که دان جیره‌بندی می‌گردد بوضوح دیده می شود .

۲- کیفیت آب و دان مصرفی از نظر مقادیر سدیم ، پتاسیم و منیزیوم . سدیم و پتاسیم حجم آب بدن را تنظیم می‌کنند . وجود مقدار زیادی سدیم در آب مصرفی و یا در دان که می‌تواند بصورت نمک باشد سبب افزایش مصرف آب خواهد شد . وجود پتاسیم اضافی نیز که می‌تواند ناشی از وجود آن در موادی مثل کنجاله سویا ، ملاس و غیره باشد نظیر سدیم ، سبب افزایش مصرف آب و اسهال خواهد شد . منیزیوم از عناصری است که بعلت وفور آن در مواد اولیه مورد استفاده دان ، به مکمل طیور افزوده نمیشود، معهذا وجود مقدار زیادی از این عنصر در آب ، سبب بروز عارضه اسهال و خیس شدن بستر خواهد شد .

۳- متعادل نبودن جیره از نظر مقدار پروتئین و اضافه بودن و بویژه وجود پروتئین با کیفیت و با قابلیت هضم کم در آن . وجود چنین پروتئینی که بخوبی هضم و جذب نشده باشد در انتهای روده در اثر تخمیر میکروبی ، سبب بروز اسهال می‌گردد . بروز عارضه سوختگی مفصل خرگوشی در نیمچه‌های گوشتی ناشی از وجود مقادیر زیادی پروتئین با قابلیت هضم کم ، نظیر پودرگوشت و ضایعات کشتار گاهی در جیره میباشد .

۴- وجود مقادیر زیادی قند جذب نشده در موادی مثل جو و تغییر فشار اسمزی ناشی از آن در روده ، اسهال بروز خواهد کرد .

۵- تغییر ناگهانی مواد اولیه و فرمول دان نیز می‌تواند سبب ایجاد اسهال در طیور گردد .

۶- افزودن چربی با کیفیت پائین و غیر قابل هضم از دیگر عوامل بروز اسهال و مدفوع آبکی در طیور می باشد .

۷- ویروس‌ها ، باکتری‌ها تک یاخته‌ایها و مایکوتوکسین‌ها نیز نقش مهمی در ایجاد عارضه اسهال در طیور می‌توانند داشته باشند .

۸-مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها و انواع داروهای ضد میکروبی نیز یکی از علل اصلی بروز اسهال در طیور می باشند. بروز اسهال ناشی از ترکیبات ضد میکروبی بویژه در کشورهائی که بصورت مداوم از این مواد استفاده می شود یکی از مشکلات این صنعت می باشد که متأسفانه کمتر به آن نیز توجه شده و حتی تصور می شود که با مصرف این ترکیبات بروز اسهال باید کمتر نیز گردد . مصرف ترکیبات ضد میکروبی با تغییر فلور میکروبی روده و ایجاد عدم تعادل بین میکروارگانیزمهای مفید و مضر سبب بروز اسهال می شوند .

پژوهشگران این اصل اساسی یعنی مکانیسم چگونگی ایجاد ایمنی بر علیه کوکسیدیوز را تنها بعد از چندین دهه تحقیق توانستند شناسایی کنند.

عملیات ضروری قبل از ورود جوجه ها :
آماده سازی فارم:
الف) نظافت و ضدعفونی اطراف مرغداری و آشیانه ها
ابتدا بایستی کلیه قسمتها با شعله پخش کن سوزانده شود بطوریکه هیچگونه آثاری از کود، پر، پوشال و بقایای مواد زائد گله قبل در محل باقی نماند سپس با محلول مناسب ضدعفونی و آهک پاشی شود.
ضدعفونی سالن:
مرحله اول:
بعد از تخلیه کود و شستن سالن با انتخاب ضدعفونی مناسب بوسیله تست باکتریولوژیک انجام میشود. البته بصورت متداول با استفاده از ضدعفونی محلول در آب مثل فرمالین اولین مرحله ضدعفونی انجام میشود. در این حالت با استفاده از اسپری مخلوط یک لیتر فرمالین در نه لیتر آب عمل ضدعفونی را انجام میدهند.
مرحله دوم:
این مرحله از ضدعفونی معمولا” در صورتی انجام میشود که گله قبلی دچار کوکسیدیوز بوده باشد. در اینصورت قبل از نصب تجهیزات آشیانه و با استفاده از آهک و سولفات آمونیوم سومین مرحله ضدعفونی سالن را انجام میدهند. در غیر اینصورت مرحله ذیل بعنوان مرحله دوم و آخر ضدعفونی انجام میشود.
مرحله سوم:
معمولا” در صورتیکه گله قبلی دچار کوکسیدیوز نباشد دومین و آخرین مرحله ضدعفونی است و قبل از جوجه ریزی با استفاده از فرمالین و پرمنگنات پتاسیم و به روش دود دادن انجام میشود.
۴۸ ساعت قبل از ورود جوجه ها، باید ضدعفونی انجام و قبل از ورود جوجه ها بوسیله هواکش ها هوای آشیانه ها تهویه و تخلیه شوند.
ب) بستر:
وجود بستر مناسب چه از نظر سلامت و چه از نظر حفظ حرارت بسیار مهم است. معمولا پوشال استفاده میشود ولی در صورت استفاده از پوسته غلات یا خاک اره در سه روز اول زندگی جوجه ها حتما باید از کاغذ فشنگی استفاده شود.
ج) روشنایی:
لامپ ها، ادوات روشنایی و ترموستات ها باید بازدید شوند.
د) تامین حرارت:
در استفاده از مادر مصنوعی بهتر است ۱-۵/۱ متر اطراف آن حفاظ تعبیه گردد تا از پراکندگی جوجه ها جلوگیری نماید. این حفاظ در ۱۰ روزگی جمع آوری میشود. جهت کنترل حرارت مادر مصنوعی زیر هر کدام از آنها به ارتفاع ۳۰ سانتی متر باید دماسنج وصل نمود. توصیه میشود حداقل در ابتدا ، وسط و انتهای هر آشیانه دماسنج حداقل و حداکثر نصب شود.
ه) قرار دادن آبخوری جوجه یکروزه:
هر آبخوری حدود که ۴-۵ لیتر گنجایش داشته برای ۱۰۰ قطعه جوجه کافی است، هرچند که توصیه مناسب آن است که از آبخوریهای کوچک و به تعداد بیشتر (برای ۵۰-۶۰ قطعه جوجه یک آبخوری) استفاده شود.
و) قرار دادن دانخوری جوجه یکروزه:
بایستی ۲۵/ -۲۳/ متر مربع وسعت و ارتفاع آن حدود ۴ سانتیمتر باشد.

اصول مدیریتی :

مدیریت مناسب نقش اساسی در توفیق برنامه‌های واکسیناسیون ایفا می‌کند. از بین موارد متفاوت مدیریتی در این زمینه می‌توان به موارد زیر اشاره نمود :

پاکسازی و ضدعفونی مناسب مزرعه

در نظرگرفتن تراکم مناسب برای هر سالن

تأمین سیستم تهویه مناسب

جلوگیری از نوسان درجه حرارت

بالابودن کیفیت آب مصرفی

تأمین وضعیت مناسب برای بستر

نوک‌چینی مناسب

رعایت یک سنی بودن گله

وجود پادتن‌های مادری :

جوجه‌ها نوعی پادتن به نام IgG را از مادر دریافت می‌کنند که عیار آن در سه روز اول به دلیل جذب کیسه زرده کاهش نمی‌یابد، اما بعد از سه روز به تدریج تا سن سه هفتگی کاهش یافته و از بین می‌رود. باید دانست که سرعت کاهش عیار پادتن‌ها در جوجه‌های گوشتی به دلیل رشد سریع آنها نسبت به پولت‌ها بیشتر است.

زمان انجام واکسیناسیون باید متناسب با سطح ایمنی حاصل از دریافت پادتن‌های مادری باشد. به عنوان مثال اگر میزان پادتن‌های مادری علیه بیماری خاصی بسیار بالا باشد، به دلیل خنثی شدن واکسن توسط پادتن مادری، انجام واکسیناسیون در دو هفته اول تأثیری نخواهد داشت. تعیین زمان نخستین نوبت واکسیناسیون ارتباط مستقیمی با آگاهی از میزان زمان پایداری پادتن‌های مادری دارد، که تعیین این زمان با استفاده از تست‌های سرولوژی مانند HI و Elisa انجام می‌شود. باید دقت نمود که این عمل در مورد بیماری‌های نیوکاسل و گامبورو اهمیت حیاتی دارد.

ضدعفونی علیه کوکسیدیوز:
بدین منظور مخلوط آهک و سولفات آمونیوم به نسبت ۱۰ کیلوگرم آهک و ۲۰ کیلوگرم سولفات آمونیوم برای ۱۰۰ مترمربع از سطح کف آشیانه پخش می شود، آنگاه ۱۰۰ لیتر آب بر روی آنها اسپری می شود.
باید توجه داشت که در حین اجرای مراحل مختلف ضدعفونی، استفاده از ماسک و عینک و رعایت دیگر نکات بهداشتی و ایمنی لازم و ضروری است.

پیشگیری :

۱ ـ رعایت نظافت واز بین بردن شرایط مناسب رشد اووسیت ها وجلوگیری از آلودگی پرنده ها به اووسیت :

جهت این کار باید مدفوع پرندگان را روزانه تمیز کرد ویا این که پرندگان را در قفس نگه داشت ودر تمیزی لانه ها وخشک کردن کف لانه ها همت گماشت ، تا درنتیجه رطوبت وفضای مناسب برای رشد ونمو اووسیت ها فراهم نگردد . هم چنین باید پرواز آزاد پرندگان را محدود کرد .

۲ ـ همان طور که قبلا ً نیز اشاره شد ، کوکسیدیا بدون هیچ نشانه بیماری در پرندگان بالغ وجود دارد وهنگامی که مقاومت پرندگان بر اثر عوامل مختلف مانند بیماری های دیگر ، کمبود مواد غذایی ، حمل ونقل وعوامل دیگر تضعیف می گردد ، این بیماری ظاهر می شود . به همین علت باید به پرندگان جیره غذایی متعادل، حاوی ویتامین A ،K3 و B کمپلکس داده شود .

۳ ـ همان طور که قبلا ً توضیح داده شد ، اووسیت ها برای زنده ماندن ورشد ونمو نیازمند رطوبت ودرجه حرارت مناسب هستند ودر این شرایط می توانند تا بیش از یک سال زنده بمانند .

نور خورشید وخشکی کوکسیدیا را از بین می برد هم چنین استفاده از مواد ضد عفونی کننده می تواند اووسیت ها را نیز از بین ببرد (نگاه کنید به بخش اصول ضد عفونی ) .

درکوکسیدیوز روده ای کارایی روده ها درجذب غذا تخریب می شود که این امر منجر به کاهش رشد می شود که درموارد شدیدتر باعث توقف رشد می شود.

پرندگان مختلف در یک گله می توانند با درجات مختلف تحت تأثیر قرار گیرند که می تواند از کاهش یکنواختی گله ( که این نشانه در اغلب موارد دیده می شود) تا آسیب روده ای با شدت زیاد که باعث مرگ شود ( که این نشانه کمتر دیده می شود) ملاحظه شود.

درکوکسیدیوز سکومی، آسیب وارده به رگ های خونی در دیواره ی سکوم باعث خونریزی شدید می شود. در کوکسیدیوز سکومی ، مایل هستیم ببینیم که آیا همه عوامل باعث مرگ می شود یا نه ؟

سکوم در پدیده جذب غذا در بدن نقش دخالتی ندارد و بنابراین اثر معکوس و مضری بر توانمندی دیده نمی شود. در کوکسیدیوز سکومی تعداد کمی پرنده ممکن است که بمیرند ولی در کوکسیدیوز روده ای تقریبا” همه پرنده ها درگله می توانند از نظر کارایی تحت تأثیر قرار بگیرند و اثرمعکوس و مخرب کوکسیدیوز را دریافت کنند.

اگر شما به قدرکافی شجاع باشید، کوکسیدیوز سکومی را درمان نخواهید کرد چون آنهایی که درگیر هستند متأسفانه می میرند هر چند درمان خوب باشد.

به هرحال در کوکسیدیوز روده ای، صرفه اقتصادی، در درمان سریع بیماری می باشد.

کوکسیدیوز یک درد توانمندی است ( توانمندی پرنده را کاهش می دهد) و از آنجایی که این انگل در تمام دنیا هست. طی چندین سال روش های پیشگیری و اقدامات احتیاطی زیادی انجام شده است. این امر خدمت بزرگی به دنیای طیور کرده است و البته محدودیتهایی هم دارد که قابل درمان است.

بعضی از آنتی کوکسیدیال های مدرن به حدی مؤثر هستند که هیچ انگلی را باقی نمی گذارند و باعث تحریک سیستم ایمنی نمی شود. این می تواند در مورد پرندگان با طول عمر طولانی بخصوص در تخمگذارها یا مادرها بسیار مهم باشد. چون داروهای آنتی کوکسیدیال در این طیور فقط در دوره ی قبل از تخمگذاری داده می شود و اگر کوکسیدیاها زنده نمانند، سیستم ایمنی پرنده تحریک نخواهد شد که یک چتر حمایتی برای جوجه های متولد شده باشد. از طرفی برخی از مرغداران عادت ندارند که به مرغان آنتی کوکسیدیوز بدهند. بنابراین منتظر می مانند تا مرغ ها اولین علایم بالینی را بروز دهند تا بعد ازآن به درمان دارویی اقدام کنند.

چنین گله هایی در سرتاسر عمر از ایمنی بالایی برخوردار خواهند بود و خسارت کمتری از کوکسیدیوز خواهند دید. بنابراین گله هایی که قرار است مدت طولانی زنده بمانند استراتژی کنترل کوکسیدیوز مطرح می شود که از طریق واکسن های کوکسیدیوزی اعمال می شود و جهانی شده است.

به هر حال واکسن های کوکسیدیوزی محدودیت های خاص خود را دارند ویکی از این محدودیت ها مصرف همزمان و تصادفی داروی آنتی کوکسیدیوز در جیره توام با تجویز واکسن است. این مشکلاتی را ایجاد می کند چون واکسن های رایج زنده هستند و حاوی انگل کوکسیدیا هستند و داروی آنتی کوکسیدیوز بر آنها اثر خواهد کرد و آنها را خواهد کشت. پس این نکته مهم است که وقتی یک واکسن کوکسیدیوز تجویز می شود نباید که هیچ آنتی کوکسیدیوزی در جیره به طور عمدی یا تصادفی استفاده شود.

واکسن های کوکسیدیوزی در پرندگان واجد طول عمر طولانی مانند تخمگذاری و مرغ های مادر رایج شده است. درمرغ های گوشتی با طول عمر کوتاه حمایت ایمنی با مصرف آن در ۷- ۵ روزگی اعمال می شود؟

این نکته ممکن است در ذهن خطور کند که با تجویز واکسن در جفت یا از طریق تخم در هچری می توان مشکل را حل کرد. ولی این امر متحمل نیست. همچنین تراکم زیاد جوجه و سالن های قدیمی واجد شرایط ضعیف بهداشتی باعث ایجاد و افزایش خطر کوکسیدیوز در گله های جوان می شود.

کنترل سالمونلا انتریتیدیس در جوجه های گوشتی جوان می تواند با عبور آنتی بادی ها از یک مادر واکسینه شده به بچه هایش اعمال شود، حال چرا این اصل نباید در جوجههای گوشتی و مبتلا به کوکسیدیوز اعمال شود. چنین روشی یعنی تجویز به گله های مادر برای حمایت و حفاظت جوجه های متولد شده از آنها در اسراییل مطرح و موفقیت آمیز بوده است و توسعه یافته است. آن در اوایل کار است ولی نتایج آزمایشات فارمی بسیار امیدبخش به نظر می رسد.

منفعت بزرگ این روش این است که تعداد مرغ های مادر کمتراز جوجه ها بوده و می توانند به طرز درست واکسینه شوند به علاوه هزینه واکسیناسیون برای هر پرنده در مادرها قابل قبول است.

مساله ای که باید خاطرنشان کرد این است که همه ی عوامل متوقف کننده ی رشد، کوکسیدیوز آب وهوایی بد با شرایط بد مدیریت اشاره کرد. این می تواند مضر و خطرناک باشد ، چرا که هر گله ضعیف کوکسیدیوزدارد سایر عوامل که می توانیم آنها را درمان کنیم در این بین گم شوند.

در پایان در کوکسیدیوز همیشه همه ی اقدام خود را در واکسیناسیون یا داروهای آنتی کوکسیدیوز نگذارید. این روش ها باید همیشه در کنار اصلاح روش های مدیریتی باشد. ایجاد وقفه در بین دوره های تولید یک روش مناسب است ( که البته در همه جای دنیا انجام نمی شود) چرا که این میکروارگانیسم ها از یک گله به گله ی بعدی منتقل می شوند. ضمنا” در مکانی که به پرورش طیور می پردازند باید بدانید که آیا سالن در دوره ی قبل سالمونلا انتریتیدیس داشته یا نه و آیا گله در اثر سالمونلوز مرده است یا نه ؟

هرچند که باید به خاطر داشت بستر مرطوب محیط مناسب برای رشد اووسیت کوکسیدیا است و باید هرجا بسترمرطوب وجود داشت سریعا” برداشته شود.

درنهایت همکاری با دکتر دامپزشک برای ارزیابی کوکسیدیوز درگله شما ضروری است و اینکه استراتژی به کار رفته کار آمد بوده است یا نه ؟

عملیات ضروری بعد از ورود جوجه ها:
۱- جوجه ها از انتهای سالن و در کنار آبخوریها و دانخوریها و بدور از خشونت پخش شوند.
۲- کارتن های حمل جوجه باید جمع آوری و در محلی دور سوزانده شوند.
۳- درجه حرارت سالن با رفتار جوجه ها کنترل شود.
۴- برای جوجه های ضعیف به جهت یافتن دان و آب کمک شود.
۵- بلافاصله آشیانه جهت استراحت جوجه ها ترک شود.

کنترل درجه حرارت سالن با رفتار جوجه ها:
۱- اگر جوجه ها در هم رفته و یکجا جمع شوند، درجه حرارت سالن پائین است.
۲- اگر جوجه ها با بالهای افتاده، نفس زنان و با دهان باز بصورت ردیفی به دنبال هم در کناره ها و دیواره آشیانه قرار گرفته باشند، درجه حرارت سالن بالا است.
۳- اگر جوجه ها با نشاط و شادابی مشغول دان خوردن بوده و بطور یکنواخت در سطح آشیانه پخش باشند، درجه حرارت سالن مناسب است.

تامین آب:
در نظر گرفتن فضای کافی برای جوجه ها به جهت نوشیدن آب از ضروریات مدیریت مرغداری است. توصیه میشود از آبخوریهای کوچکتر و به تعداد بیشتر برای روزهای اول جوجه ها استفاده شود.
قبل از ورود جوجه ها آبخوریها با آب تازه باید پر شوند و قبل از اینکه غذا در اختیار آنها قرار گیرد دسترسی آنها به آب میسر باشد.
اضافه کردن شکر به نسبت ۵% به آب آشامیدنی در روز اول به منظور به حداقل رساندن استرس ناشی از حمل و نقل در مسافتهای طولانی مفید گزارش شده است.

بقیه راهها پیشگیری و کنترل:

۱- بهداشت: ضد عفونی فارم و رعایت بهداشت .

۲- مدیریت: سیستم پرورشی به صورت All in- All out ، به هم زدن مرتب بستر، ممانعت از رطوبت بالای سالن. خشک نگه داشتن بستر و افزودن سوپرفسفات به میزان ۱۵-۲۰kg/1000 .

نقش تغذیه درکنترل کوکسیدیوز :عوامل تغذیه ای در شدت ابتلای جوجه های گوشتی به کوکسیدیوز نقش دارند . با این وجود تفاوت بین نتایج بدست آمده از آزمایش های مختلف به قدریزیاداست که نتیجه گیری نهایی اثر تغذیه بر کوکسید یوز را در یک جیره عملی مشکل می سازد . این تنوع را شاید بتوان با بیان این حقیقت توضیح داد که تاثیر تغذیه بر شدت و وسعت بیماری هنوز به خوبی شناخته نشده است . اطلاعات موجود در نوشتارهای علمی حکایت از آن دارند که تاثیر عوامل غذایی ممکن است بیشتر بر روی وضعیت ایمنی پرنده باشد تا مستقیماً بر روی خود کوکسید یوز . چنین اثری این مساله را به ذهن متبادر می سازد که تغذیه می تواند اثر داروهای ضد کوکسید یوز یا واکسن های کوکسیدیوز را بهبود بخشد .
بنابراین برای درک رابطه بین تغذیه ، سیستم ایمنی پرنده و کوکسید یوز به اطلاعات بیشتری نیازمندیم .

واکسیناسیون : مرغهای مادر گوشتی بطور مرسوم با دو روش ۱) استفاده از کوکسیدوستات و ۲) استفاده از واکسن علیه بیماری کوکسیدیوز محافظت یا ایمن می شوند. با بهبود کیفیت و تکوین روش های کاربرد واکسنها طی سالیان اخیر اکثر مرغداران نسبت به استفاده از واکسن بجای کاربرد کوکسیدیوستات در خوراک تمایل پیدا کرده اند. اساسا” هنگام استفاده از کوکسیدوستات ها اتکا بر این است که پرندگان به تدریج و در طی زمانی که آنها از طریق خوراک ، دارو دریافت می کنند نسبت به اغلب سویه های کوکسیدیا ایمنی پیدا نمایند. در اغلب برنامه ها میزان کوکسیدوستات در یک دوره ۱۰-۱۲ هفته ای استفاده از دارو به نسبت ۲-۳ برابر کاهش پیدا می نماید. وجود مقادیر کم کوکسید یا سبب القا و یا تحریک دستگاه ایمنی پرنده جهت محافظت از آن در باقی عمر می گردد. روند ایمنی سازی باید تا سن ۸-۱۲ هفتگی کامل گردد.
برخی از مشکلات استفاده از کوکسیدوستات ها عبارتند از :
۱- اشتباه در هنگام مخلوط کردن با خوراک
۲- تغذیه یک روز در میان مرغ های مادر که موجب عدم دریافت دارو شده و عادت نوک زدن به بستر را موجب می شود.
۳-برخی از کوکسیدوستات ها بر علیه گونه های خاصی از کوکسیدیا ضعیف عمل می نمایند.
۴- ایجاد مقاومت بر علیه دارو

بطور کلی واکسیناسیون عبارت از این است که پرنده بطور کنترل شده در معرض اٌاٌسیست کوکسیدیا قرار گیرد. علاوه بر این ، روش کاربرد واکسن و محیط زندگی پرنده در زمان واکسیناسیون و بعد از آن باید تحت کنترل باشد. در حال حاضر در ایالات متحده دو نوع واکسن با علامت تجاری کوکسیواک و ایموکوکس دارای امتیاز استفاده هستند. بین این دو نوع واکسن به واسطه نحوه کاربرد آنها ، سویه های کوکسیدیای مورد استفاده و تعداد اٌاٌسیست در زمان دز واکسن اختلاف وجود دارد. هر شرکت سه نوع واکسن متفاوت جهت نیمچه های گوشتی ، مرغهای تخمگذار و مادر و بوقلمون تولید می نماید. تأکید مقاله حاضر بر روی واکسیناسیون مرغهای مادر و تخمگذار می باشد. کوکسیواک را می توان از طریق اسپری چشمی (همزمان با واکسن مارک) و یا محفظه مخصوص اسپری در هچری استفاده نمود. در مزرعه نیز می توان آنرا بر روی خوراک (معمولا” در طی ۱۱-۳ روز اول) اسپری نمود. ایموکوکس معمولا” در هچری و با استفاده از ژل هایی که در جعبه جوجه های یکروزه جای داده می شود مورد استفاده قرار می گیرد. مراحل بسیاری در جریان مخلوط نمودن و کاربرد واکسنها وجود دارند که بسیار حائز اهمیت می باشد .

بروز عفونت توسط گونه های مختلف از جنس ایمریا که از عوامل ایجاد کننده بیماری کوکسیدیوز می باشند ، سبب حصول ایمنی بسیار قوی در پرنده می گردند.با در نظر گرفتن این مقوله توجه به ساخت واکسنی که دارای عامل عفونی و عفونت زا (اووسیست) باشد مورد بررسی قرار گرفته است .هفت گونه از ایمریاها سبب بروز عفونت در جوجه ها می شوند ، واکسنهای تجاری موجود دارای برخی از ایمریاها و یا تمام گونه های موجود می باشند.واکسنهای کوکسیدیوز را در دوران پرورش گله های مادر(مرغان مادر گوشتی و مرغان مادر تخمگذار)بکار می برند .در حال حاضر استفاده از واکسنهای کوکسیدیوز در گله های گوشتی چندان رایج نبوده و تنها در گله هایی که تا سن هشت هفتگی یا بیشتر پرورش می یابند مورد استفاده می گیرند.
بیماری کوکسیدیوز را معمولا با بکارگیری داروهای آنتی کوکسیدیال در دان مصرفی تحت کنترل قرار می دهند.هرچند که ترکیبات موجود در بازار امروز دارای اثر کمتری در مقایسه با روزهای اولیه ورودشان به بازار می باشند .علت این کاهش اثر ، بدلیل بروز مقاومت اکتسابی در انگل می باشد . بنابراین با توجه به مقوله ایجاد مقاومت دارویی ، تمرکز به روشهای کنترلی که بر اساس ایجاد ایمنیت پایه ریزی می گردند امری بس مهم می باشد.
اهمیت گله ها از نظر کسب ایمنی:
حدوث ایمنی در مرغان مادر گوشتی و مرغان تخمگذار که بر روی بستر پرورش می یابند از اهمیت خاصی برخوردار می باشند .بروز بیماری کوکسیدیوز در مرغان تخمگذار پرورش یافته بر روی Slat که سپس به قفس منتقل شده اند نیز گزارش گردیده است که این امر دال بر اهمیت ایجاد ایمنیت در اینگونه پرندگان می تواند باشد.استفاده از دارو جهت کنترل بیماری در پولتهای تخمگذار امکان پذیر می باشد ، ولیکن می بایست مصرف دارو تا قبل از شروع تخمگذاری قطع گردد.معمولا در این حالت پرندگان دارای ایمنیت لازم نبوده و همواره در خطر آلودگی و ابتلا به بیماری قرار دارند.
در گذشته ایجاد ایمنیت در جوجه های گوشتی کمتر مورد توجه و اهمیت قرا ر می گرفت ، ولی در حال حاضر به این مقوله توجه خاصی شده است .در ضمن ، اینطور بنظر می رسد که حضور ایمنیت و میزان آن در اثر مصرف داروهای آنتی کوکسیدیال بر روی عامل بیماری نقش قابل توجهی دارند.بطور معمول دارویی که توانایی تحریک سیستم ایمنی پرنده را داشته باشد در دسترس نمی باشد. ولی اگر داروی مصرفی ، دارای اثر نسبی بر روی بیماری باشد ، نمی تواند سبب ممانعت کامل از رشد انگل شده در نتیجه بدن در مقابل انگلهایی که سیکل رشد را طی می کنند ایمنیت اکتسابی ایجاد خواهد کرد.
ایمنیت در پرنده بخاطر مصرف دارو و به دلیل عدم حضور تعداد کافی انگل در محیط و تحریک نشدن سیستم ایمنی ممکن است حادث نشود. واکسنهای کوکسیدیوز موجود ، در صورت مصرف صحیح می بایست سبب توسعه ایمنیت در پرنده شود . هرچند که برخی از محدودیتهای تکنیکی در ساخت و مصرف واکسن ، همچون طریقه واکسیناسیون ، قیمت و اثر آن بر روی عملکرد پرنده ، استفاده از واکسن را در جوجه های گوشتی تا به حال محدود نموده است.هرچند نیز پاسخ به برخی از سوالات مطرح شده همچون ، اثر منفی ضایعات موجود در روده در زمان واکسیناسیون ، تداخل واکسن با سایر بیمارها و حضور سویه های جدید در محیط بنظر لازم و ضروری است.
انواع واکسن و سوشهای موجود در آنها
به طور کلی ۲ نوع واکسن کوکسیدیوز موجود می باشد
۱- واکسنهای تخفیف حدت نیافته ۲- واکسنهای تخفیف حدت یافته (جدول شماره ۱)

ACE,BRU,MAX,MIT,MIV,NEC,PRA,TEN ACE,MAX,MIV,TEN

ACE,MAX,NEC,TEN

Coccivac D

Coccivac B

Immucox

واکسن تخفیف حدت نیافته

ACE,BRU,MAX,MIT,NEC,PRA.TEN

ACE,MAX,TEN

ACE,TEN

Paracox

‏‏Livacox T

Livacox D

واکسن تخفیف حدت یافته

جدول شماره ۱ : واکسنهای کوکسیدیوز موجود جهت مصرف در طیور

ACE, E.acervulina ; BRU , E.brunetti ; MAX , E.maxima ; MIT , E.mitis ; MIV , E.mivati ; NEC , E.necatrix ; PRA, E.praecox ; TEN , E.tenella.

در حال حاضر E.mivati در واقع همان E.mitis در نظر گرفته می شود.
واکسنهای تخفیف حدت نیافته (بطور مثال (Immucox Coccivac B, Coccivac D, ترکیبی از سویه های وحشی ایمریا می باشند.تعداد اووسیستها در اینگونه واکسنها براساس محاسبات دقیق تعیین شده است و اگر واکسن بدرستی مصرف شود علائم بیماریزایی در پرندگان نباید دیده شود .واکسنهای تخفیف حدت یافته (مثل (Livacox D , Paracox , Livacox T ترکیبی از سویه های مختلف می باشند که بدین منظور انتخاب شده اند و خاصیت بیماریزایی آنها ناچیز و یا هیچ می باشد.جهت تخفیف حدت یافتن سویه های مختلف ایمریا ، روشهای مختلفی وجود دارد.
از آنجائیکه ایجاد ایمنیت بر علیه ایمریاها اختصاصی می باشد ، جهت دستیابی به ایمنیت مناسب و کافی ، واکسن مصرفی باید شامل آیمریاهای مورد نظر باشد.براساس اصل کلی در ساخت واکسنهای کوکسیدیوز وجود سویه های بیماریزا همچون آسروولینا ، ماکزیما و تنلا در واکسنهای مصرفی ضروری است.از واکسنهای موجود و قابل مصرف که شامل سه سویه یاد شده فوق می باشند میتوان ازT Livacox نام برد ، واکسنهای Coccivac B و Paracoxعلاوه بر سه سویه نام برده شده حاوی آیمریا Mivati نیز هستند ، واکسن Immucoxعلاوه بر چهار سویه یاد شده حاوی آمیریا نکاتریکس می باشد.
واکسنهاى D Coccivac و Paracox علاوه بر تمام سویه های یاد شده شامل سه سویه دیگر بنامImitis, Necatrix ,Brunetti, Paracoxنیزمی باشند.یک نوع واکسن نیز به نام Livacox D تنها شامل دو سویه آسروولینا و تنلا می باشد ، سایر واکسنها که دارای ترکیبات دیگری از سویه های ایمریا می باشند در دست ساخت هستند .بنابراین ، در خصوص مبارزه با بیماری کوکسیدیوز یا باید از واکسنهایی که حاوی تمامی سویه های هستند استفاده کرد ، و یا از سویه هایی که در مزرعه با آن مواجه هستیم در ساخت واکسن استفاده کنیم .
تصمیم گیری در خصوص ساخت انواع واکسن کوکسیدیوز که هر یک شامل چه تعداد ایمریا باشد ، جهت مصرف در گله های مختلف مشکل است.زیرا این امر بستگی به میزان خطر درگیری و اهمیت گله های فوق الذکر خواهد داشت.در صورت وجود روشهای سریع و قابل اطمینان جهت شناسایی سویه های آیمریا موجود در مزارع ، انتخاب نوع واکسن مصرفی میتواند بسیار آسانتر و بهتر انجام بپذیرد.احتمالا روشهای جدید آزمایشگاهی در آینده این امر را تسهیل خواهند کرد . بدلیل عمر طولانی تر مرغان مادر در مقایسه با جوجه های گوشتی ، مسلما احتمال اینکه ، این پرندگان در معرض سویه های بیشتر آیمریا قرار بگیرند بالاتر خواهد بود.بدین دلیل توصیه می شود واکسنهای مصرفی در گله های مادر شامل تمام سویه های آیمریا باشند در حالیکه در جوجه های گوشتی مصرف واکسنهایی که تنها سویه های ضروری را شامل باشند مناسبتر خواهد بود .کسب ایمنیت بر علیه آیمریاهای Brunetti و Necatrix در جوجه های گوشتی امری چندان ضروری نیست ، (هر چند که هر دو سویه دارای اثرات پاتولوژیک میباشند)زیرا بطور معمول این سویه ها در جوجه های گوشتی در طول دوره پرورش مشاهده نمی گردند.قرار دادن دو سویه آیمریا Paracox و Mitis در واکسنهای مصرفی جوجه های گوشتی (هر چند که سویه های رایجی هستند )چندان معمول نیست ، زیرا دارای خواص پاتوژنیسیته کمی بوده و سبب ایجاد ضایعات مشخص و خاصی در روده نمی شوند.

یک پرسش مهم دیگر که در فرآوری و ساخت واکسن کوکسیدیوز وجود دارد در خصوص استفاده از سوشهای مختلفی از یک گونه ایمریا در واکسن میباشد ، زیرا این سوشهای مختلف دارای تفاوتهای آنتی ژنیکی قابل توجهی در بین خودشان می باشند.بطور مثال دو سوش تخفیف حدت یافته از آیمریا ماگزیما در واکسن Paracox وجود دارد تا بتوان بدین طریق به ایمنیت کامل دست یافت (این دو سوش از گله های مادر با منشا متفاوت بدست آمده اند).اختلافات موجود بین سوشهای یک نوع آیمریا ، احتمالا ریشه در مسائل جغرافیایی دارند.بطور مثال سوش آیمریا ماکزیمای جدا شده در کانادا که در واکسن Immucox وجود دارد قادر به ایجاد ایمنیت بر علیه سوش دیگری از همین آیمریا که در شمال شرقی آمریکا جدا شده نمی باشد.به همین منظور لازم است جهت استفاده از این واکسن در مناطق فوق الذکر آمریکا ، حتما در ترکیب واکسن تجدید نظر گردد . نکته بسیار مهمی که در استفاده از واکسنهای خارجی میبایست مدنظر قرار گیرد ، انجام آزمایش جهت شناخت ایمنیت متقاطع ما بین سویه های موجود در واکسن با سویه های موجود در محل و یا کشور وارد کننده واکسن میباشد.
نکته قابل توجه دیگر در ساخت واکسنهای کوکسیدیوز افزایش واریانتهای مختلف آیمریاها در گله های واکسینه شده میباشد که این خود ایجاد ایمنیت بر علیه عوامل بیماریزا را زیر سوال میبرد.در حال حاضر اطلاعات موجود در این رابطه به میزان کافی موجود نمی باشد .ولیکن به نظر می رسد منبعد در خصوص ساخت و مصرف واکسنهای کوکسیدیوز در نظر گرفتن این موضوع و تهیه واکسنهایی که در مواقع خواص بکار میروند امری ضروری باشد.
بکارگیری گونه های مختلف در ساخت واکسن
استفاده از واکسن زنده (مخصوصا انواع غیر تخفیف حدت یافته) می تواند سبب ورود گونه های جدید آیمریا به محیطهایی که از قبل دارای این نوع آیمریاها نبوده اند گردد.احتمال بروز این مسئله در فارمهای کوچک وجود داشته ولیکن معمولا از آنجائیکه تحقیقات و بررسیها جهت جداسازی گونه های مختلف در سطح منطقه و یا کشور انجام می شود حدوث این حالت در سطح وسیع دارای احتمال ناچیزی میباشد .بنابراین استفاده از واکسنهایی که حاوی گونه های محدود و شناخته شده ای هستند جهت ممانعت از ورود سویه های جدید به محیط امری قابل توجه می باشد.

زمان واکسیناسیون
بدنبال واکسیناسیون ، جهت کسب ایمنی کامل و قابل قبول در پرنده می بایست یک الی دو مرحله از سیکل تکاملی انگل اتفاق بیافتد.این امر بدنبال مصرف واکسن و حضور انگل در بستر و دریافت مجدد آن توسط پرنده ممکن خواهد بود.بطور معمول پرندگان از هفته سوم زندگی به بعد در خطر ابتلا به شکل کلینیکی کوکسیدیوز می باشند ، بنابراین برنامه واکسیناسیون می بایست به نحوی طراحی گردد تا زمان کافی ، جهت کسب ایمنی مناسب به پرنده داده شود . واکسنهای مصرفی موجود در خلال هفته اول زندگی پرندگان بکار برده می شوند (واکسنهای Paracox و Livacoxبه ترتیب در سنین پنج الی نه روزگی و هفت الی ده روزگی مصرف می شوند).البته سیستم ایمنی جوجه ها در خلال چند روز اول زندگی قادر به ایجاد ایمنیت یا واکنش مناسب در مقابل انگل نیست و این نیز به دلیل عدم بلوغ نسبی این سیستم می باشد.واکسنهای فعلی غالبا در کارخانه جوجه کشی زمانیکه جوجه ها از تخم مرغ خارج می شوند و یا در فارم در خلال چند روز اول زندگی جوجه ها مصرف می شوند (۵ Coccivac , Paracox و Immucox) استفاده از واکسن در جوجه کشی می تواند سبب صرفه جویی قابل ملاحظه ای در مقایسه با استفاده از آن در مزرعه باشد.
روشهای واکسیناسیون:
پرندگان را میتوان به روشهای مختلفی از قبیل آشامیدنی و یا خوراکی ، بلع قطعات ژل حاوی آیمریاها ، اسپری واکسن در کابینتهای مخصوص و یا از طریق چشمی واکسینه نمود (جدول شماره۲)جهت موفقیت به روش آشامیدنی ، دقت در امر مخلوط سازی اووسیستها در آب آشامیدنی بطور یکنواخت امری بس مهم است (اووسیستها بدلیل سنگین تر بودن وزنشان در ته ظروف آبخوری رسوب می کنند)به منظور جلوگیری از بروز چنین پدیده ای ، واکسنهای ارائه شده بصورت محلولهایی با ویسکوزیته بالا تهیه می شوند و یا بصورتی آماده می شوند که در هنگام مصرف واکسن را با اینگونه مواد مخلوط کرده و در آبخوریها تقسیم می کنند .معمولا آب را برای چند ساعت قطع کرده تا پرندگان تشنه شوند.استفاده ازواکسن در سیستم آبخوری و اضافه کردن آن به تانک آب سالن و یا بکارگیری آن در سیستم نیپل امکان پذیر نمی باشد ، هرچند که در خصوص واکسن Livacox از این روش جهت تقسیم واکسن استفاده می شود.واکسنها را می توان بطور مستقیم با استفاده از یک دستگاه اسپری برروی غذای پرندگانی که چند روز از زندگی آنها می گذرد اسپری کرد.توجه به این نکته که واکسن بطور یکنواخت بر روی تمامی ظروف دان خوری اسپری شود امری مهم است ، جهت دستیابی به این هدف باید طول دان خوریها را در دو مرحله با واکسن اسپری نمود و در این راستا حتما دستورالعمل سازنده واکسن را به اجرا گذاشت .هزینه های مربوط در خصوص استفاده از این روش ، یکی از فاکتورهای مهم و اساسی در عدم بکارگیری آن در گله های جوجه گوشتی بوده است در صورتیکه از این روش در گله های تخمگذار استفاده می شود .روش دیگر واکسیناسیون استفاده از ژل خوراکی است که دارای رنگ روشن می باشد ، این ژلها حاوی اووسیستها بوده و آنها را درون کارتن حمل جوجه در جوجه کشی و یا در سینی های دان خوری در فارم قرار می دهند .در صورتیکه از این روش در جوجه کشی استفاده می شود ، میبایست شرایطی را فراهم نمود که تمام جوجه ها دارای شانس یکسان جهت مصرف واکسن داشته باشند .جهت فراهم نمودن شرایط مناسب باید میزان نور کافی بوده تا ژل به خوبی دیده شود و بعلاوه فضا و زمان کافی نیز برای جوجه ها در نظر گرفته شود .در صورت استفاده از ژل در مزرعه بهتر است آن را بر روی کاغذ بر روی سینی های دان خوری بطور منظم در سرتاسر سالن توزیع نمود.یکی دیگر از مزایای استفاده از ژل بغیر از واکسینه نمودن جوجه ها تامین آب مورد نیاز آنها مخصوصا در زمانی است که بایستی مسافتهای طولانی را طی نمایند

سن مصرف

روش مصرف

نام واکسن

در جوجه کشی ، روز اول در مزرعه

در جوجه کشی ، ۳ الی ۱۴ روزگی

روز اول در مزرعه

۷ الی ۱۰ روزگی

آب آشامیدنی ، غذا ، طریقه چشمی ، اسپری

آب آشامیدنی ژل خوراکی

آب آشامیدنی ، غذا

آب آشامیدنی

Coccivac

Immucox

Paracox

Livacox

جدول شماره ۲ : روشهای مختلف استفاده از واکسن کوکسیدیوز در پرندگان

طریقه دیگر واکسیناسیون استفاده از روش چشمی است که روشی غیر معمول بنظر می رسد (زیرا معمولا انگل از طریق عمل بلع وارد بدن می شود)مجرای اشکی – بینی در پرنده به فضای اطراف چشم (بافت ملتحمه)، حفره بینی و محوطه دهانی – حلقی پرنده ارتباط دارد و از این مسیر اووسیستها می توانند به روده پرنده دسترسی پیدا کنند . در صورتیکه این روش به درستی بکار گرفته شود میتوان دز یکسانی به تک تک پرندگان رساند. آزمایشات انجام شده نشان داده اند که پرندگان واکسینه شده بدین روش توانایی ایجاد ایمنیت در مقابل بیماری را تا هفته چهارم زندگی داشته اند.
در آمریکا ، اکثر شرکتهای پرورش دهنده طیور ، پرندگان را بر علیه کوکسیدیوز واکسینه می نمایند و عمدتا از روش اسپری در کارخانه جوجه کشی استفاده می نمایند .در این روش یک رنگ مخصوص به واکسن آماده شده اضافه نموده و سپس مورد استفاده قرار می گیرد .محتویات واکسن بطور دائم تکان داده می شود تا واکسن بطور یکنواخت مصرف گردد.سبدهای حاوی جوجه بر روی نوارهای متحرک قرار داده شده و این سبدها از کابینت اسپری کننده واکسن عبور می نمایند و دز از قبل تعیین شده واکسن بر روی جوجه ها اسپری می شود.غالبا واکسن بر روی سر ، پشت و پهلو جوجه ها اسپری شده و بدلیل رنگ موجود جوجه ها به یکدیگر نوک زده و و اکسن را دریافت می نمایند .
تنها یک گزارش در خصوص مقایسه روشهای مختلف واکسیناسیون وجود دارد.در این مقایسه جوجه های یکروزه ، واکسن تخفیف حدت نیافته Immucoxرا به روشهایی از قبیل ، ژل خوراکی ، اسپری در کابینت و تزریق مستقیم به داخل چینه دان دریافت نمودند.روش استفاده از ژل سبب ایجاد بهترین ایمنیت بر علیه درگیری با بیماری گردید.با این حال نیاز به انجام مطالعات بیشتری در این زمینه میباشد تا بتوان مناسبترین و کارآمدترین روش واکسیناسیون جوجه ها را بر علیه گونه های آیمریا مشخص نمود.
مصرف صحیح و یکنواخت واکسن
دریافت دز صحیح توسط تمام پرندگان یکی از نکات مهم در امر مصرف واکسن می باشد.در نظر داشتن این اصل اساسی ، مخصوصا در رابطه با واکسنهای تخفیف حدت نیافته ، بدلیل اینکه آیمریاهای موجود در واکسن می توانند در پرندگان حساس تولید ضایعه نمایند ضروری است .از طرفی اهمیت مصرف صحیح و توزیع یکنواخت واکسن در رابطه با واکسنهای تخفیف حدت یافته نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار می باشد ، زیرا در صورتیکه پرندگان به خوبی واکسینه نشوند و یا دز کافی از واکسن را دریافت ننمایند ، احتمال درگیری اینگونه پرندگان با سویه های بیماریزای مزرعه وجود دارد.در آزمایشی ، نسبت پرندگانی که بدنبال مصرف واکسن CoccivacB بطریق چشمی واکسینه شده و اووسیست را از طریق مدفوع دفع می کردند مورد بررسی قرار گرفت . نتایج بدست آمده نشان دادند که اووسیستهایی با اندازه کوچک و متوسط (احتمالا ایمریا آسرولینا و تنلا) به ترتیب به میزان %۸۶ و %۹۵ ، ۶ الی ۸ روز پس از واکسیناسیون در مدفوع پرندگان دیده شده است.

در مطالعه ای که ۷ روز پس از دریافت واکسن تخفیف حدت نیافته Immucox به میزان سه برابر دز نرمال بر روی ضایعات حاصل در روده پرندگان انجام پذیرفت نتایج جالب توجهی بدست آمد .واکسن فوق به سه طریق مختلف مورد مصرف قرار گرفت ، در گروهی به طریق آشامیدنی ، در عده ای از جوجه ها بطریق اسپری در کارخانه جوجه کشی ، و برخی نیز با استفاده از ژل خوراکی واکسینه گردیدند .ضایعات حاصله در پرندگانی که واکسن را از طریق اسپری در کارخانه جوجه کشی دریافت کرده بودند کمترین میزان را نشان می دادند(در درجه بندی انجام شده جهت ضایعات برای قسمتهای ابتدایی ، میانی و سکوم به ترتیب اعداد ۴/۰ ، ۴/۰ و صفر بدست آمد).این وضعیت برای سایر پرندگانی که بطریق دیگر واکسینه شده بودند ، صدق نکرده ضایعات حاصله در آنها بیشتر بود ( در پرندگانی که واکسن را از طریق ژل خوراکی دریافت کرده بودند به ترتیب اعداد ۳/۱ ، ۲/۱ و۶/۰ بدست آمد). وجود ضایعات حاصله نشان دهنده کسب یکنواختی بیشتر و بهتر در استفاده از روش ژل خوراکی می باشد.

بعضی عوامل شکست در واکسیناسیون طیور گله بیمار : در هنگام ابتلای گله به بیماری‌های مختلف مانند عفونت‌های مایکوپلاسمایی نظیر CRD انجام واکسیناسیون به صورت اسپری ممکن است بیماری را در گله تشدید نماید.

توصیه می‌شود هنگام مواجهه با یک گله بیمار، از انجام واکسیناسیون تا زمان بهبودی کامل گله به دلایل زیر اجتناب گردد :

۱- عدم کارآیی مناسب سیستم ایمنی پرنده برای تولید پادتن.

۲- احتمال ایجاد بیماری توسط همان واکسن تزریق شده.

۳- افزایش حدت سویه واکسن (Back Passage).

۴- عدم تأثیر واکسن هنگامی که گله در مرحله کمون همان بیماری است.

۵- واکسن می‌تواند به عنوان یک عامل ایجاد تنش باعث تشدید بیماری در گله شود.

عوامل تضعیف‌کننده سیستم ایمنی جوجه‌ها :

عوامل زیر می‌توانند با ضعیف کردن سیستم ایمنی سلولی یا همورال باعث عدم پاسخ ایمنی لازم در برابر واکسن‌های تزریق شده گردند :

عوامل عفونی : این عوامل می‌توانند شامل ویروس گامبورو، ویروس کم خونی عفونی، ویروس مارک، رئوویروس‌ها، آدنوویروس‌ها و رتروویروس‌ها باشند.

مایکوتوکسین‌ها : آفلاتوکسین، اکراتوکسین و تریکوتسن از این گروه دارای اثرات مشخصی در جهت تضعیف سیستم ایمنی طیور می‌باشند که عمده این اثرات عبارتند از :

۱- عدم پاسخ مناسب به واکسیناسیون‌های صورت گرفته.

۲- افزایش حساسیت پرنده نسبت به عوامل عفونی.

۳- اختلال در ایجاد مقاومت نسبت به بیماری‌ها.

۴- تداخل در ایمنی حاصل از سلول‌های T و B و نرسیدن عیار پادتن به سطح مورد نظر.

استرس‌ها : استرس‌ها، پاسخ‌های غیراختصاصی بدن نسبت به تحریکات محیطی می‌باشند. عوامل مختلفی مانند تعیین جنسیت، حمل‌ونقل، نوک‌چینی، قطع برق و دان، شرایط گرما، تهویه، واکسیناسیون، تغییر سالن، ازدحام جمعیت و… سبب ایجاد ترس و استرس در طیور می‌گردند، که جهت کنترل استرس می‌توان از ویتامین‌های A ، B ، C ، D و E استفاده نمود.

از داروهای ماکرولیدی مانند اریترومایسین نیز می‌توان استفاده کرد، زیرا آنها ضمن کنترل عفونت باعث تحریک سیستم ایمنی می‌شوند.

بالا بودن میزان کلر در بدن پرنده در صورت پائین بودن مقدار سدیم باعث تضعیف سیستم ایمنی بدن می‌گردد. توصیه می‌شود قبل از واکسیناسیون، متیونین و لیزین جیره افزایش یافته و یا از محلول مولتی ویتامین و اسید آمینه استفاده گردد و پس از واکسیناسیون از مولتی ویتامین و الکترولیت بهره‌گیری شود.

درمان:

داروهای متداول در درمان این بیماری:

دارو مقدار مصرف

ESb3 یک گرم در یک لیتر آب

Diasulfina یک سی سی در هر لیتر آب

Amprolium یک گرم در ۱-۲ لیتر آب

Darvisol AK plus یک قاشق چایخوری در هر گالن

Embazine 4 میلی لیتر در هر لیتر آب

Narcox یک قاشق چایخوری در هر گالن

Coxeva powder یک قاشق چایخوری در هر گالن

از هر یک از داروهای فوق به مدت ۳ روز خورانده شده و بعد از سپری شدن ۲ روز، به مدت ۲ روز نیز درمان ادامه پیدا کند.

Stenro : kg 1-2 در هر تن خوراک به مدت ۷ روز.

در پرندگان تخم گذار کاربرد فراوان داشته، چون بر روی تولید بی تأثیر است. بایستی ویتامین A و k را با این

دارو مصرف کرد. در طی درمان با آن هرگز از ویتامین های گروه B استفاده نکنید. پرندگان مریض را در داخل سالن به حرکت درآورید تا از آب حاوی دارو بنوشند.

در جوجه های گوشتی به منظور پیشگیری از کوکسیدیوز بایستی بطور مداوم از دارو هایی مانند

۱- Coccidine 5/0 کیلوگرم در هر تن خوراک

۲- Clopidol – 25 5/0 کیلوگرم در هر تن خوراک

استفاده می شود.

بعضی از داروهای دیگر که وجود دارد به قرار زیرند :

Amprolium + Ethpabate

Amprolium 20%

Clopidal 25%

Diclozuril

Lasolasid Sodium

Maduramycin1%

Monensin sodium 10%

Naracin

Nicarbazin

OO-cide

Salinomycin

Semduramicin5%

Sulfaclozine

Sulfaquinoxaline+ Diverdine

Toltrazuril

به طور معمول در دو جیره غذایی طیور کوکسیدیواستات اضافه می گردد و به علاوه واکسن زنده آن نیز موجود می باشد .

درمان بیماری :

Amprol – plus sotution‌ یکی از راههای مؤثر در پیشگیری معرفی شده است و در صورت مصرف به مدت ۲ هفته مصونیت ایجاد می نماید . رعایت بهداشت با استفاده از اسپری نمودن نانوسید توجه به جیره غذایی و مصرف Embasin‌ تحت نظر دامپزشک می تواند مفید واقع شود .

درمان :

۱ ـ داروی سلفا دی میزوکسین در آب آشامیدنی با رقت۰۵ /۰% به مدت شش روز .

۲ ـ ادامه درمان پس از بهبود نشانه های بیماری با داروی اریترومایسین به میزان یک گرم در یک لیتر آب آشامیدنی به مدت سه تا پنج روز .

۳ ـ در هنگام معاینه پرندگان ، در صورت وجود اووسیت در مدفوع پرنده باید درمان را برای سه تا پنج روز دیگر ادامه داد .

۴ ـ رعایت نظافت وتمیزی لانه های پرندگان وضد عفونی کردن آن ها .

هم چنین می توان از داروی امپرول ۶ /۹ % نیز در درمان استفاده کرد واین دارو را به میزان ۲/۱ گرم درهرلیتر آب آشامیدنی (۰۱۲ / ۰ % ) به مدت پنج تا هفت روز تجویز کرد .

عواملی که در تشدید بروز بیماری کوکسیدیوز نقش عمده ای را ایفا می کنند عبارتند از :

۱- بستر مرطوب به علت نقص تهویه ، یا نشت آبخوریها و یا دفع مدفوع آبکی توسط پرنده

۲- وجود مقادیر ناکافی داروهای کوکسیدیواستات و یا نقص در مخلوط سازی آنها در دان

۳- نقص در دانخوریها و نیز فضای ناکافی دانخوری به ازای هر پرنده و یا برنامه نوردهی نامناسب

۴- مقاومت نسبت به کوکسیدیواستها به علت استفاده بی رویه و استفاده از مقادیر ناکافی این ترکیبات به مدت طولانی.

۵- شرایط آب و هوایی نامناسب مشتمل بر رطوبت بالا یا تداوم بارندگی که باعث مرطوب شدن بیش از حد بستر می گردد.

۶- بیماری کوکسیدیو..ز بسیار فراگیر د.